ESTIBALIZKO OIHARTZUNAK

FORMEN BIDAIAK

ERAKUSKETA BIRTUALA

castellano | euskara

Erromanikoaren benetako

laborategia

Erromanikoaren
benetako
laborategia

Estíbaliz

Estíbaliz

Toda eta María

Gracias al impulso de Toda López eta bere alaba María Lópezen bultzadari esker, Estibaliz erromanikoaren benetako laborategi bihurtu zen XII. mendearen hasieran. Oraindik obra handiak hasi ez ziren lurralde batean, Haro familiako emakume hauek lehen mailako kanpoko tailerrak biltzea lortu zuten, Pirinioetatik haratago arrakasta izaten ari ziren ereduak eta formak ekarri zituztenak. Eragin horiek guztiak, gehienak Borgoina frantsesetik zetozenak, baina baita iparralderago zeuden beste eskualde batzuetatik ere, Arabako muinoan elkartu ziren, ondoren Euskal Herriko nahiz eskualde mugakideetako eliza ugaritan hedatuko zen estiloa definitzeko.

«Petit Cluny-a»

Erakusketa birtual honek Clunyko monasteriotik Estibalizera iritsi ziren eredu nagusiak zein izan ziren erakutsi nahi du; fase ezberdinetan eraikitako Burgundiako abadia erraldoia, XI. mendearen amaieran Hugo de Semur abadearen bultzadaz hasitakoa bereziki adierazgarria delarik. Tenplu horren ospeak eta Espainiako nobleziaren eta erregetzaren bitartez izan zuen eragin politikoaren ondorioz, eliza erromanikoen sustatzaileek beren burua ikusi nahi zuten ispilu bihurtu zen.

Toda eta Mariaren lotura Clunyrekin ondo dokumentatuta dago, Naiarako Santa Maria la Real monasterioko kartularioan gordetako testamentuei esker. Baina lotura hori, batez ere, bere obra handiaren bidez (Estibalizko monasterioa) egin zen; izan ere, bere anbizio handiko plangintzarekin, Arabako lurzoruan eta tokiko eskalan parekatu nahi izan zuen Frantziako tenpluaren handitasuna.

Horrela, Estibalizko monasterioa, «petit Cluny» moduko bat bezala, Burgundiko maisuek asmatu zituzten forma originalak jasotzeaz gain, irudien bidez inguruan eragiteko zuen modua ere kopiatu zuen. «Estibalizko oihartzun» horiek, adierazpen adierazgarrienak erakusketa birtual honetan aipatuko ditugunak, ez dira soilik inspirazio formal gisa irakurri behar, baizik eta harreman- eta interdependentzia-ehunaren zati gisa, oraindik ondo ikertzeko daudenak.

Estibalizeko eraikuntza

XII. mendearen lehen erdian, Toda eta bere alaba Maria Lopezek monasterio handi baten eraikuntza bultzatu zuten Estibalizen. Horretarako, kalitate handiko kanpoko tailerrak izan zituzten, baina laster proiektua zapuztu egin zen, eta dama garrantzitsu horien planek talka egin zuten garaiko errealitate politikoarekin.

Hala ere, nahiz eta Estibaliz ez zen inoiz klunitarren monasterio gisa funtzionatu, aurrealdean eta barnealdeko kapiteletan lan egin zuten tailerren arrastoa modu nabarmenean zabaldu zen bai euskal lurzoruan bai eskualde mugakideetan.

Bezero-sare handi baten ardatzak

Haro familiako emakumeek lortu zuten sare klientelar konplexu bat ehuntzea, inguru horretan arrasto sakona utzi duena tenpluen bitartez. Hauek ziren familia nobleentzat beren nortasun-ezaugarriak eta irudien bidez arbasoen oroimena iraunarazten zuten.

Estíbalizko hegoaldeko atea

Kiltxanoko baselizaren leihoa Estibalizko eredua kopiatzen

Nobleziaren familia handiak basailu ziren monarkietan inspiratzen ziren bezala, bertako noblezia txikiak botere talde horiek jabetzan zituzten tenpluetako obrak ere kopiatzen zituen.

Horrela, kapiteletan, harburuetan, arkiboltetan eta Estibalizko elizako gainerako elementuetan ikus ditzakegun ereduak beste eliza xumeago batzuetan errepikatzen joan ziren, bezero-harreman hori begiz finkatzeko asmoz. Ez dakigu zehazki lotura honen izaera, baina irudiek ez dute zalantzarako tarterik uzten.

Markinezko San Joan Baselizaren hegoaldeko fatxada, Estibalizeko eredua jarraitzen duen eredurik nagusiena

Maria Lopezen testamentua

Sare horren zati bat igar daiteke María Lópezek 1138an utzi zigun testamentuaren bidez. Bertan, bere jabetzek zuten garrantzia eta hedadura ikus daiteke, Errioxatik Kantauri itsasoraino, Lautadan presentzia handia izanik.

1138 –Naiarako Santa María la Realeko Kartularioa (AHN, códices, lib.105, ff. 156r, 156v, 157r.

Aztertu dokumentu osoa

Maria Lopezen dohaintzak

Mapa honek Mariak egindako dohaintzak erakusten dizkigu. Helmuga nagusiak Naiarako Santa Maria la Real monasterioa (Klunitarren prioratu garrantzitsua) eta Clunyko San Pedro monasterioa bera izan ziren.

Santa María de Nájera y sus monjes

Para el servicio de Estíbaliz

A Santa María de Nájera

A Santa María de Nájera y a San Pedro de Cluny

Templuak

Lur zoruak

Etxeak

Mahastiak

Lurrak

Kollazoak

Sernak

Estibalizko tailerrak

Estibalizen bi tailer elkartu ziren: bata, jatorri frantsesekoa (burgundiarra, zehazkiago), eta bestea, Normandiako eremukoa, oraindik sakon aztertu ez dena.

Burgundiako tailerra

Cluny III.ak, ordura arte mendebaldeko Europako tenplu kristau handienak, eskulan ugari bildu zuen. Obretan izandako geldialdi batzuen ondorioz, pertsona horietako asko lekuz aldatu ziren, bizitzeko aukera emango zieten enkarguen bila. Todak eta Mariak nolabaiteko lotura izango zuten klunitarren ordenarekin, Naiarako kokapen politiko eta espiritualari esker, eta, beraz, frantziako espezialistak ekarri zituzten beren proiektua altxatzeko.

Pilastra ildaskatuak oso agerikoak dira Burgundiko erromanikoan, eta horren eredua ikus dezakegu mendebaldeko fatxadan ere.

ModeloCluniacense

VersiónAlavesa

Paray-le-Monialeko pilastra ildaskatua

Estibalizeko mendebaldeko fatxadaren xehetasuna

Hirurogeita hamarreko hamarkadan desagertutako leiho batean (oraindik ere frontoirako bidean daude haren aztarnak), burgundiar tenpluetan askotan agertzen diren kateak ikus zitezkeen oraindik.

ModeloCluniacense

VersiónAlavesa

Paray-le-Monial

Estíbaliz

Antzekotasunak kapitel figuratuetan ere emango dira. Jatorrizko Bekatuaren eta Paradisutik kanporatzearen gaiak dituen garaipen-arkuan kokatutakoak paralelismo nabarmena du Frantziako lurretan.

ModeloCluniacense

VersiónAlavesa

Cluny

Estíbaliz

Normandiako tailerra

Hala ere, Estibalizko hegoaldeko fatxadak azaltzen zailagoak diren beste lotura batzuk uzten ditu agerian. Bigarren gorputzean eskultura lauagoa da eta dekorazioak geometrikoagoak dira, beste esku bat erakutsiz. Behin betiko pista leihoko kapitel batean zizelkatutako gortinen eskutik iritsiko zaigu. Motibo hori oso ohikoa izan zen normandiar aldeko eliza eta gazteluetan, ondorengo argazkiek erakusten duten bezala.

Estibalizko kapitela

Kapitela kolomarekin Bayeuxeko katedralaren kriptan

Motibo hori ez zen Estibalizera bakarrik iritsi, Arabako edo Burgosko beste eliza batzuetara ere hedatu zen, Rodillako Monasterioan (Burgos) ikusten den bezala.

Europako ereduen hedapena

Haro familiako emakumeek garatutako sare klientelar zabal hura oraindik ere Arabako tenpluen bidez identifika daiteke. Estibalizen lehen aldiz zizelkatutako motibo batzuek izugarrizko arrakasta izan zuten, eta euren aztarnak oraindik ere aurkitu daitezke eliza ezberdinetan. Adibide honen interesgarriena da oihartzun horiek, kasu batzuetan, zuzenean bat datozela gorago bereizitako bi tailerrekin.

Burgundiako
oihartzunak

Burgundiako oihartzunak Estibalizko influentzia-eremuko hainbat probintziatan ikus daitezke. Hurrengo adibideek arrazoiak nola kopiatu ziren erakusten dute, batzuetan Estibalizko adibideari leialtasunez jarraituz eta, beste batzuetan, modu askeagoan.

Estíbaliz

Markinez

Betoño

Jasokundeko Andre Mariaren eliza

Okariz, Kapitela eta fustea

Normandiako oihartzunak

Tailer normandiarrak egindako ereduaren erreplikek hedapen txikiagoa izango dute, baina Trebiñu eta Erriberagoitia arteko eskualde jakin batean oso adibide adierazgarriak daude.

Estíbaliz

Leciñana de la Oca

Pangua

ESTIBALIZKO OIHARTZUNAK

FORMEN BIDAIAK

ERAKUSKETA BIRTUALA

Argazki-kredituak:
Oraingo argazkiak: © Ondare Irekia / Patrimonio Abierto.
Fotogrametria-ereduak: © Ondare Irekia / Patrimonio Abierto.
Diseinua: Sette Mari Studio